KARAĞULOS’TAN KARAKOL’A BİLİNMEYENLER

Ata Atun

 

KARAĞULOS’TAN KARAKOL’A BİLİNMEYENLER

SAMTAY VAKFI 2.ci SEMPOZYUMU

“TARİH İÇİNDE MAĞUSA”

16 Nisan 2008

 

 

Prof. Dr. Ata Atun[1]

SAMTAY VAKFI

ata.atun@atun.com

 

 

Bildiri özeti

 

Karakol bölgesi, Kıbrıs adasının kuzey yarısındaki Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti toprakları içinde yer alan ve adanın doğu sahilinde bulunan Gazimağusa kentine 1.8 km uzaklıkta bir semttir. 

Karakol bölgesinin kuruluşuna ve isimsel kökenine tarih kitaplarında rastlamak mümkün olmamıştır. 20.ci yüzyılın başlarında yer alan 1.ci dünya savaşında Çanakkale ve Ortadoğu’da esir alınan Osmanlı askerlerinin, İngilizler tarafından Kıbrıs adasındaki, tarihi Mağusa kentinin kuzeyinde yer alan  “Caraolos” bölgesinde kurulan “Esir Kampı”na getirilmeleri ile Karakol bölgesinin ismi, tarih kayıtlarında geçmeye başlar.

Osmanlı kayıtlarında ise bu kampın bulunduğu yerin adı “Karağulos[2]” olarak yazışma belgelerine ve arşiv kayıtlarına geçer. 

1946-49 yılları arasında Almanya’daki Nazi soykırımından kaçarak İsrail topraklarına gitmek isteyen 53,000 Yahudi’nin, İngilizler tarafından “Karakol” bölgesindeki Osmanlı savaş esirleri kampına getirilmeleri ile de bölgenin adı yeniden kimi kayıtlarda yer alır.

Bölgenin adı olan “Karakol” veya “Caraolos” isminin nereden geldiği resmi tarih kitaplarında yoktur. Bu bildirinin amacı bu ismin nereden geldiğini açıklamak ve Kıbrıs tarihine ilk kez kazandırmaktır.       

 

 

Karakol bölgesinin konumu

 

Karakol Bölgesi, Kıbrıs adasının kuzey doğu sahilinde yer alan Gazimağusa kentinin merkezini oluşturan Suriçi bölgesinin yaklaşık 1.8 km kuzeyinde yer alır. Doğusunda deniz sahili, Kuzeyinde Klapsides bölgesi, Batısında Sakarya ve Yeni İzmir bölgeleri ile küçük bir göl, Güneyinde ise Mağusa Surları ve Mağusa Serbest bölgesi bulunmaktadır.

Konum olarak bölgenin merkezi noktası yaklaşık olarak  350 08’ 12” N (kuzey) enlem ve 330 55’ 40” E (doğu) boylamdır. (Resim 1)

 

 

Toprak yapısı

 

Bölgenin toprağı az killi ve genelde su tutan bir yapıdadır. Toprak yüzeyinden 60-100 cm. derinlikten sonra kayalık bir katman bulunmaktadır. Kayalık katmanın olmadığı bölgelerde havara katmanları oluşmuştur.

Yağmur yağdığı vakit toprağa düşen su uzun müddet sözü edilen 60-100 cm arası toprağın içinde hapsolmakta ve toprağı nemli tutmaktadır.

 

Mağusa suriçi bölgesinin dış kale duvarları ve içindeki kiliseler ile binaların yapımında kullanılan kum taşları, bölgede açılan taş ocaklarından çıkartılmıştır. Bu taş ocaklarının en güzel örnekleri, serbest limana kuzey kapısından girildiği vakit, sol tarafta yer alan çukurlardır.  Aynı şekilde, surların dışındaki hendek tabir edilen yolda yüründüğü vakit, hendeğin dış cephesi boyunca mevcut kayalık yapıdan yontularak çıkarılan taşların bıraktığı izleri çıplak gözle görülebilir.

 

Bölge hakkında tarihsel bilgiler

 

16.cı yüzyılda çizilen haritalarda ve 1878’de adanın İngilizlere kiralanmasından sonra çizilen haritalarda (Resim 2 ve resim 3)  Karakol veya Caraolos bölgesine rastlanmamaktadır.

 

Bölgenin isimsel olarak resmi evraklarda ilk kez yer alması, 5 Ağustos 1914 tarihinde İngiliz Komiseri John E. CLAUSON’un, M.P. 1081/14/1 sayılı emri[3] ile Mağusa ve Larnaka bölgelerinde resim çekilmesini yasaklaması ile başlar.  

1915 Çanakkale, Süveyş Kanalı, Filistin ve Mısır’da İngiliz ordusu ile Osmanlı ordusu arasında yaşanan çatışmalarda İngiliz ordusu tarafından ele geçirilen Osmanlı esirleri için Karakol bölgesinde esir kampı inşa edilir[4].(Resim 4)

 

1910 ve 1930 yıllarında yapılan nüfus sayımları sonuçlarına göre bölgede yerleşimin başlaması 1930 olarak görülmektedir. (Resim 6, Resim 7)

Tapu kayıtlarında ilk defa bölge adı, 1924-1930 yılları arasında Mısır’da bastırılan Kıbrıs adasının bölgesel yer planları içinde yer almıştır. (Resim 8 ve Resim 9) 

 

1946 ile 1949 yılları arasında Karakol esir kampında toplam olarak 53,000 Yahudi göçmen konuk edilmiş ve 1948 yılında peyder pey yeni kurulmuş İsrail devletine göç etmelerine izin verilmiştir. (Resim 5)

 

Bölgenin en büyük özelliği, bölgedeki doğal koşulların sümüklü böceklerin üreme ve yaşamlarını sürdürmesine çok uygun olmasıdır. Sonbahar, kış ve ilkbahar dönemlerinde, özellikle yağmur yağdıktan sonra, kabukları beyaz ve kahverengi renklerde onbinlerce sümüklüböcek toprak yüzeyine çıkarak hem  yiyecek aramaya başlarlar, hem de bir sonraki nesil için yumurtalarını uygun yerlere bırakırlar. (Resim 10)

 

Adada köleliğin hüküm sürdüğü 16.cı yüzyıla kadar ve Osmanlı idaresinde de köleliğin kaldırılmasından sonra yoksulluğun hüküm sürdüğü dönemlerde komşu bölgelerde ve civar köylerde yaşayan Kıbrıslı Türkler ve Rumlar, yağmur sonralarında sümüklü böceklerin toprak yüzeyine çıkmasını, ücretsiz gıda olanağı olarak değerlendirmişler ve bölgeye gelerek iri olanlarını toplayarak, yerel mutfaklarına ve damak tatlarına uygun olarak meze veya yemek yaparak, sümüklüböcekleri aynen koyun veya dana eti gibi bir gıda maddesi olarak tüketmişlerdir. (Resim 11 ve Resim 12) Halen daha bazı Kıbrıslı Rumlar ve Türkler bu geleneksel alışkanlıklarını devam ettirmektedirler.        

 

 

 

Salyangoz

 

Salyangozlar[5] (resim 11, Resim 12), tatlısularda, denizlerde ve bütün çevrede görülebilen hayvanlardır. Nemli yerlerde bulunurlar ve yağışın bol olduğu ve havanın tam soğumadığı sonbahar aylarında sürekli görülürler. Kışın toprak altına ya da ağaç kovuklarına girerek etkinliklerini azaltırlar. Yazın çok sıcak olduğunda da benzer şeklide davranırlar. Salyangozlar en çok yağmur yağdığında meydana gelirler. Yağmur yağdıktan sonra da yiyecek bulmak için toprak yüzeyine çıkarlar. (Resim 10) Ayrıca salyangozlar bir gıda maddesi olarak yenilebilirler.

 

İsim araştırması

 

Salyangozların çeşitli dillerdeki isimleri.

 

Türkçe (Türkiye) :  Salyangoz

Yunanca           : Gumbosaliaggaz

İngilizce            : Snail

İspanyolca         : Caracol (Karakol)

Portekizce          : Caracol (Karakol)

Latince              : Helix Aspera

Esperanto         : Helik

Katalan             : Caracol (Karakol)

Fransızca          : Colimaçon (Kolimaçon)

İtalyanca           : Chiocciola

Rumca (Kıbrıs)  : Garaolya (Çoğul), Garaolli (Tekil)

Türkçe (Kıbrıs)  : Garavolli

 

Bulgu

 

Bu güne değin Karakol bölgesinin ismi ile ilgili her hangi bir yapıta rastlamak mümkün olmamıştır.  Mağusa’nın yerel Türk halkı genelde Karakol ismini Osmanlı zamanından gelme bir isim olarak düşünmüşlerdir. Yörede zamanında bir Osmanlı karakolunun bulunduğu varsayımıyla yöreye bu adın verildiği inancı çok yaygındır.

 

İngiltere, Southampton’da bulunan Wessex Institue of Technology’nin  18-20 Nisan 2005 tarihleri arasında İspanya’nın Barselona kentinde düzenlediği Maritime Heritage başlıklı Uluslar arası bir konferans sonrasında, davetli olarak gittiğimiz “Los Caracoles Barcelona” adlı restoran, karakol bölgesinin ismi hakkından ipucu vermiştir. (Resim 13)

Söz konusu 150 yıllık restoran da sümüklüböcek ana ağırlıklı olarak en azından kırka yakın yemek yapılmaktaydı.

Adaya dönüşümde özellikle yerel Rumca ve yerel Türkçemizde yaptığım araştırma ile orta yaşı iyice geçmiş kişilerle yaptığım söyleşiler sonucunda bölgenin adının, yağmur sonrası toprak üstüne çıkan salyangozların, hem Türkçe hem de Rumca yerel lisanda “Garaolli” olarak anılması ve bölgenin de “Garavollilerin olduğu yer” manasında “Garaollis” olarak tanımlanması sonucunda yerel dile girdiği ve yaygınlaştığı ortaya çıkmıştır.

 

Bu bulgumu da, 2005 sonbahar döneminde Gülseren Eğitim Taburunda verdiğim bir konferansta dile getirmemden dolayı, bölgenin isim kökeni, ilk defa resmi olarak, tabura eğitime gelen acemi erlere dağıtılan tanıtım belgesinde yer almaya başlamıştır.      

 

Sonuç

 

1878 tarihli James Wyld ve 1882 tarihinde Yüzbaşı H. H. Kitchener tarafından hazırlanan Kıbrıs Haritalarında Kıbrıs adasındaki tüm dağ, tepe, ova, nehir, bölge ve benzeri isimler verilmesine rağmen Karakol (Caraolos) bölgesi her iki haritada da yer almamıştır.

 

1915 yılında Çanakkale, Süveyş Kanalı, Filistin ve Mısır’da İngiliz ordusu ile Osmanlı ordusu arasında yaşanan çatışmalarda İngiliz ordusu tarafından ele geçirilen Osmanlı esirleri için inşa edilecek esir kampının yeri tespit edildikten sonra kamp, seçilen yörenin yerel ismi ile tanımlanmıştır.

 

Yöreyi yerli halkın, “Sümüklü böceklerin olduğu yer” olarak tarif etmeleri ve bunun için de Rumca ve Türkçe “Garaolli” kelimesine çoğul ve aidiyet eki olan “s” harfini takarak “Garaollis” tanımını kullanmaları nedeni ile “Sümüklüböcek yani yerel adı ile garaolli” yörenin adının kökenini teşkil etmiştir.         

 

İngilizlerin, yerel Rumca veya Türkçe kelimeleri İngilizce olarak yazıya geçirmeleri esnasında, linguistik uyum amacına uygun olarak Latin harflerine dönüştürülmüş halleri ile kullanmaları nedeni ile, bazı Rumca harfler karakterlerini değiştirirken, “PH” harfleri “F”,  “Y” harfi “G”, bazı “D” harfleri “T”, ve bazı “G” harfleri de “K” olarak kayda geçmiştir.

 

Türkmenköy’ün yerel adı “Gondea” olarak söylenirken, resmi kayıtlara “Kondea” olarak geçmiş, Çayönü’nün yerel adı “Galopsida” olarak söylenirken resmi kayıtlara “Kalopsida” olarak geçerken bu türlerin bir benzeri olarak da yerel şivede “Garaollis” olarak tarif edilen yer de “Karaolos” olarak İngilizceye çevrilerek resmi kayıtlara geçmiştir.

 

Kıbrıs adasında, dereler, ovalar, tepeler, köyler, şehirler vb yerlerinin toplam coğrafik isimleri 63,000 dir[6]. Bunların tümü, 1571-1878 Osmanlı döneminden kalma isimler olmasına rağmen, 1910-1930 yılları arasında İngiliz sömürge idaresinin, devlet dairelerine ve de özellikle de Tapu dairesine Rum ve Ermeni memurlar almasından sonra sistematik olarak değiştirilmiş ve resmi kayıtlara Rumcalaştırılmış halleri ile geçirilmiştir.

 

Bu isimlerden 21,368’i 1958 yılında yapılan kapsamlı bir çalışma ile biz Kıbrıslı Türklerin ağız, boğaz ve diş yapımıza uygun olacak şekilde, yani Türkçe fonetiğe uygun Türkçe isimlerle değiştirilmiştir.

Türkçeleştirilen isimler arasında bulunan “Karaolos” bölgesine de “Karakol” adı verilerek 1958 yılından itibaren söz konusu bölgenin adı Türkçe kayıtlarda ve yerel dilde “Karakol” olarak geçmeye başlamıştır.   

 

 

 

 

 

 

Referanslar :

 

1) C. D. Cobham; Excerpta Cypria, 1’nci baskı 1908, Cambridge, University Press, Kraus Reprint Co., Newyork, 1969. 

 

2) Theophilus A. H. Mogabgab, Excerpts on Cyprus, Bölüm 1, 2, 3.  Pusey Pres, Lefkoşa, 1941

 

3) Suphi Rıza, Mağusa’da Tarihi Yerler, 2’nci Baskı, Lefkoşa, KKTC, Bolan Printing, 1989.

 

4) T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmi Yayınları No : 2

     Türk Silâhlı Kuvvetleri Tarihi, III’ncü Cilt, 3’ncü Kısım Eki, Kıbrıs Seferi (1570-1571) kitabı. Ankara, Genel Kurmay Basımevi, 1971.

 

5) Giovanni Mariti, Travels in the island of Cyprus, Zeno Booksellers and Publishers, 1971

 

6) Antros Pavlides, Kıbrıs Tarihi, Filokipros, 1992, Nicosia.

 

7) Rita Severis, Travelling Artists in Cyprus 1700-1960, Philip Wilson Publishers, London, 2000.

 

8) Halil Giray, KKTC Yerleşim Birimleri, Gazimağusa ve İskele İlçeleri, Yürürlükteki ve Eski İsimler Listesi

 

9) KKTC Coğrafi İsimler Kataloğu, (Cilt – II), KKTC İskân Bakanlığı

 

10) Harry Charles Luke and Douglas James Jardine, The Hand Book of Cyprus Macmillan and Co. Ltd., London, 1920

 

11) Kevork Keshishian, Famagusta Town and District, Cyprus, Zavallis Pres Ltd., Nicosia,  1985

 

12) Kevork Keshishian, Romantic Cyprus, Printco Ltd., Nicosia,  1993

 

13) Sir Geoge Hill, A History of Cyprus, Cilt I, II, III, IV. Cambridge University Press, 1940, 1949, 1972

 

14) J. P. Foscolo, Cyprus of J. P. Foscolo, Cultural Centre Cyprus Popular Bank, 1999

 

15) Dr. Sina Kabaağaç ve Erdal Alova, Latince Türkçe sözlük, Sosyal Yayınlar, İstanbul, 1995

 

16) Birsen Çankaya ve Neval Barlas, İtalyance-Türkçe ve Türkçe-İtalyanca Modern Sözlük, Eko Ofset, İstanbul, 2001

 

17) Anna G. Marangou, The Harbours and Ports of Cyprus, The Laiki Group Cultural Centre, 2002

 

18) Sir Samuel W. Baker, Cyprus, as I saw it in 1879, Indy Publish.com, McLean, Virginia, USA, 1879

 

19) Stavros G. Lazarides, Souvenir of Famagusta, The Laiki Group Cultural Centre, 1999

 

20) Ata Atun, Prof. Dr., Kıbrıs’ın 2500 yıllık geçmişinde tarihin derinliklerinde kaybolmuş yer isimleri, SAMTAY Vakfı Yayınları, Mağusa, 2004

 

 

 

ANSİKLOPEDİLER :

 

1) Ana Yayıncılık : Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi, İstanbul, 1994.

 

2) Encyclopaedia Britannica Inc : Encyclopaedia Britannica, Universal Copyright. USA, 1966.

 

3) Filokypros E. E. Ltd.: Megali Kupriaki Egkuklopedia, Nicosia, 1985.

 

 

Resimler :

 

Resim 1 : Karakol Bölgesinin konumu

                 2008, Prof. Dr. Ata Atun

               

Açıklama: Resim 1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Resim 2 : 1881 tarihli savunma haritası.              Resim 3 : 1849 tarihli Kıbrıs

Kaynak : Public Record Office, Kew, London.                          haritası.

Susan Gole,  Cyprus on the table,                          Kaynak : Thomas Graves, Map of

Maps of Cyprus in British Government                                 Cyprus.

Papers 1878-1920, The Bank of

Cyprus Cultural Foundation, 1996,

Nicosia, Cyprus, pp 51.

Açıklama: Karaolos-4
Açıklama: Karaolos-3
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Resim 4 : Karakol bölgesindeki İngiliz Kampı, 1915

                Suna Atun – Bülent Fevzioğlu, Basılmakta olan Hicaz, Kanal ve Çanakkale Cephelerinden Karağulo (Kıbrıs) Esir Kampına adlı kitap, SAMTAY VAKFI, 2008

Açıklama: R4-Karaol Kampı

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Resim 5: 1946-1949 Yahudi göçünü

anlatan EXODUS adlı kitabın kapağı.

 

Açıklama: exodus

 

 

 

Resim 6:  1910 Nüfus sayımı                            Resim 7: 1930 Nüfus sayımı

İngiliz Sömürge İdaresi,                                       İngiliz Sömürge İdaresi,

Şehircilik Dairesi                                               Şehircilik Dairesi  

Açıklama: Resim-5 

Açıklama: Resim-4

 

 

Resim 8: Yer Planı

               1972, Tapu Dairesi  

 

 

Açıklama: Resim-6

 

Resim 9: Tapu yer planları

               İngiliz Sömürge Dönemi, Tapu yer planları

 

Açıklama: Resim-7

 

 

Resim 10: Salyangozlar toplu halde toprak yüzeyinde     Resim 11: Salyangoz                                    

 

Açıklama: caracoles-1 Açıklama: caracoles-2

 

 

 

Resim 12: Salyangoz                                      Resim 13: Barselona kentindeki

                                                                              LOS CARACOLES Restorantı

 

Açıklama: barcelona-restaurant-carocoles-23
Açıklama: Caracol-Grapevinesnail_01
 

 

 


       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] Yakın Doğu Üniversitesi ve SAMTAY Vakfı

[2] Karakol esir kampı: Suna Atun - Bülent Fevzioğlu, Basıma hazır Hicaz, Kanal ve Çanakkale Cephelerinden Karağulo (Kıbrıs) Esir Kampına adlı kitap, SAMTAY VAKFI, 2008.

[3] Komiser Emri: 5 Ağustos 1914 tarih ve 494 No.lu Yüksek Komiser tarafından bir bildiri.  11 Ekim 1916 tarihli Emirname.  KKTC Milli Arşivi.

[4] Karakol esir kampı: Suna Atun - Bülent Fevzioğlu, Basıma hazır Hicaz, Kanal ve Çanakkale Cephelerinden Karağulo (Kıbrıs) Esir Kampına adlı kitap, SAMTAY VAKFI, 2008.

[5] Salyangoz : http://tr.wikipedia.org/wiki/Salyangoz

[6] 63,000 : Kuzey Kıbrısta yer adları, Tayfun Yücer. http://site.mynet.com/tayfun_yucer/tayfun_yucer/id5.htm