KIBRIS’IN YUNANİSTAN TARAFINDAN İŞGALİ

Ata Atun

 

 

Özet

 

Kıbrıs Meselesini derinliğine araştırdığımızda, karşımıza içeriği karartılmış birçok konu çıkmaktadır. Bilinçli olarak karanlıkta bırakılmış konulardan bir tanesi de Yunanistan’ın, 1964 yılında Kıbrıs’a gizlice gönderdiği tepeden tırnağa silahlı yasa dışı “Kıbrıs Yunan


[1] Tümeni’dir”. Bu konuda araştırma yapmak isteyenler hayal kırıklığına uğrarlar çünkü bu konu, daha birçok başka konu gibi, bir Elen tabusudur ve karartmaya tabi tutulmuştur.

 

Kıbrıs adası 17 Nisan 1964 ile 18 Kasım 1967[2] tarihleri arasında yasal olmayan bir şekilde Yunanistan tarafından gönderilen ve adı da “Kıbrıs Yunan Tümeni” olan bir askeri kuvvet tarafından işgal edilmiştir.

 

Yunanistan’ın Kıbrıs adasını ilhak etmek amacı ile düzenlediği 15 Temmuz 1974 darbesinden sonra Türkiye’nin Kıbrıs adasında Türklere uygulanacak katliama son vermek amacı ile gerçekleştirdiği 1974 Mutlu Barış Harekatı’nın Rumlar tarafından çarptırılarak “İşgal” olarak tanıtılmasına rağmen, Yunanistan’ın 1964-1967 yılları arasında 3 yıl 7 ay sürdürdüğü uluslar arası yasalara aykırı olarak adayı işgal etmesinden hiç kimse bahsetmemektedir.

 

Bu bildiri, yıllarca “Kıbrıs Yakın Tarihi” içinde bilinçli bir şekilde karanlıkta bırakılmış bu konunun varlığını ortaya koymak, araştırmacılara yeni bilgilerin kapısını aralamak için hazırlanmıştır.

 

 

Anahtar Kelimeler

 

Kıbrıs, Yunanistan, Tümen, İşgal, Grivas, RMMO, Komando.

 

 

1.   Giriş

Yoğun Rum propagandası ve Rum Hükümetinin Kıbrıs’ın “Yakın Tarihi”ni okul kitaplarından çıkarması nedeni ile Kıbrıs Tarihi’nin 1963-1974 yılları arası net olarak bilinmemektedir.

Özellikle de 1974 Mutlu Barış Harekâtının haklılığına gölge düşürmek ve bu haklı askeri müdahaleyi “İşgal” olarak uluslararası platformlarda kalıcılaştırmak isteyen Kıbrıs Rum hükümeti ve Yunanistan, 1964-1974 yılları arasında adanın tüm anlaşmalara aykırı olarak Yunanistan tarafından işgal edilmiş olmasını günümüze kadar büyük bir ustalıkla gizlemişlerdir.

1974 Mutlu Barış Harekatından sonra Mağusa Boğazındaki Rum Milli Muhafız Ordusu (RMMO) kampına girdiğim vakit komutanın odasındaki sancağı ve masasının üstündekiler de dahil olmak üzere odasındaki tüm belgeleri ve klasörleri alarak dönemin Mağusa Sancaktarına (Alay Komutanı) teslim etmiştim.  O yıllarda fotokopi makinesi tekniği çok gelişmiş olmadığından evrakların fotokopilerini almak mümkün olmamıştı ama rahmetli babam Prof. Dr. Hakkı Atun’un[3] o yıllara göre çok gelişmiş olan fotoğraf makinesi ile üşenmemiş, bahçeye bir masa koyup, üzerine evrakları yayıp öğlen güneşi altında bazılarının resmini çekmiştim. Keşke hepsini çekebilseydim.

Yıllar sonra bu evrakları deşifre edince ne denli önemli olduklarını çok daha iyi anladım.  1964-1967 yılları arasında adadaki RMMO ve Yunan Birliklerinin genel komutanı olan General Grivas[4] ile dönemin Rum Hükümeti ve Yunanistan hükümeti üst düzey politikacıları, Bakanları, Başbakanları ve Cumhurbaşkanı ile yapılan mektuplaşmaları içeriyordu. Evraklardaki ana tema Yunanistan’ın yasa dışı yollardan adaya gönderdiği askerlerle ilgiliydi. Sayıları, geliş şekilleri, konuşlandırılmaları, silahları, giysileri, emir komuta sistemi, selamlaşmaları ve yetkilendirmelerdi yazılanlar ve tartışılanlar.

Konunun içeriği benim çok ilgimi çekti ve yoğun bir araştırmaya girdim. İzin alabildiğimce Milli Arşivdeki[5], Türk Ajans Kıbrıs’taki[6], Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Meclisindeki ve Cumhurbaşkanlığındaki evrakları inceledim, yerli gazeteleri taradım. Rum tarafındaki arşivde[7] bile araştırmalar yaptım.

Tarihi gerçekler büyük bir ustalıkla saklanmış ve konu ile ilgili tüm bilgiler karartılmış.  Halen de bu karartma devam ediyor. Özellikle Rum tarafında ve Yunanistan’da adada 1963-1974 yılları arasında neler olduğunu pek bilen yok. 

 

 

2.    Basında Yunan ordusu ile ilgili haberler

 

Kıbrıs Rum basını, tüm karartmalara rağmen biri 18 Kasım 2007’de diğeri ise 26 Kasım 2007’de olmak üzere adanın Kıbrıs Yunan Tümeni tarafından işgaline ışık saçan iki ayrı haber yayımladı.

 

2.1.                  18 Kasım 2007 tarihli Politis gazetesi[8], Makarios Drusiotis’in, “1967: Gerçekleşmeyen İstila - Köfünye (Geçitkale) Krizinden 40 Yıl Sonra” başlıklı bir yazısına yer verdi.

 

Drusiotis, yazısında şunları kaydediyordu:

“Kıbrıs Rum tarafı krizi; bölgenin askeri denetim altına alınması maksadını taşıyan örgütlü bir planın parçası olarak yorumladı ve BM’nin yatıştırma girişimlerine rağmen hükümet, bütün bölgenin tam denetim altına alınması hedefiyle askeri operasyon emri verdi. 1964’te Kıbrıs’ın askeri lideri Georgios Grivas’tı. Ada’da da, 10 bin subay ve erden oluşan bir Yunan tümeni bulunuyordu. Tümen 1964 yılının Haziran-Ağustos ayları arasında Kıbrıs’ın savunulması misyonuyla Kıbrıs’a gizlice ulaşmıştı.”

 

2.2.                  26 Kasım 2007 tarihli Alithia gazetesi[9] ise, “Kıbrıs’taki Yunan Tümeni  - Türkler Faethon’u napalmla yaktılar  – Yunan Sahil Güvenlik gemisi komutanı Dimitrios Mitsatsos, 1964 Kıbrıs’ının neredeyse hiç bilinmeyen bir sayfasını anlatıyor” başlıklı haberi ile 1964 yılında Kıbrıs’ta cereyan eden karanlık olaylar hakkında asla konuşmaması yönünde emir alan bir Yunanlı Deniz Subayının ifşaatlarına yer verdi.

 

Gazete haberinin giriş bölümünde yazılanlar aşağıdadır.

“1959 Zürih-Londra Anlaşmalarının imzalanmasına müteakip, 1963’te, Makarios’un[10], Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’nın değiştirilmesi yönünde 13 noktayı dayatması gerçekleşti. O zaman, 1967’ye kadar süren özellikle gergin bir döneme girildi. Tırmanan Türk tehdidinin göğüslenmesi amacıyla Kıbrıs Cumhuriyeti’nin savunmasının güçlendirilmesi yönünde, 1964’te, Yorgos Papandreu[11] hükümeti, Kıbrıs’a, Georgios Grivas’ın komutanlığında, aynı yıl içerisinde kurulan Milli Muhafız Ordusunu yapılandırması için bir ordu tümeni ve Yunanlı subaylar gönderdi. Milli muhafız ordusu, Türklerin, Kıbrıs’a yapılacak olası bir çıkartmada köprü vazifesi görmesi hedefiyle oluşturdukları Mansuras-Kokkinon (Mansur-Erenköy) cebini imha etmeye çalışması üzerine 7 Ağustos’ta Tilliria (Dillirga) bölgesinde, kanlı çatışmalar patlak verdi. 4 gün süren çatışmalar boyunca, Türk uçakları, onlarca kişiyi öldürmek ve yaralamak suretiyle, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Milli Muhafız Ordusunun yerlerini olduğu kadar ikamet edilen bölgelere de napalm bombalarıyla saldırdılar. Diğer taraftan, aşırılıklar Elen tarafından da eksik olmadı. Bu çarpışmalara, aynı siyaset çerçevesinde Tümenle birlikte gönderilen iki de sahil güvenlik gemisi katıldı. Adaya varır varmaz iki gemi Kıbrıs bayrakları çekerek Kıbrıs’ın yegane deniz gücünü teşkil ettiler. 8 Ağustos 1964’te, Türk savaş uçakları “Faethon” isimli sahil güvenlik gemisini Kseros’ta (Denizli) bombaladılar ve mürettebattan 6 kişiyi öldürdüler. Geminin Kumandanı, o zamanlar Kraliyet Bahriyesinin Asteğmenlerinden olan Dimitrios Mitsatsos, sağ elinden vurularak elini kaybetti. Ölen gemi kaptanıyla mürettebattan diğerleri, kendilerini feda ederek ve kahramanlık sergileyerek 15 meslektaşlarının hayatını kurtardılar. 8 Ağustos 2007’de, Lefkoşa’da, Agios Konstandinos kai Elenis mezarlığında ilk defa hayatını kaybeden bu altı Yunanlı için anma töreni düzenlendi.”

 

2.3                   Yunanistan’da yayınlanan To Vima gazetesi[12] 7 Şubat 1999 tarihindeki sayısında General Karusos’un ifşaatlarını yayınlar. General Karusos anıları içinde “1964 Yunan hükümeti Kıbrıs’a iyi silahlandırılmış bir tümen gönderir, Tümenin adı “Kıbrıs Tümeni”dir cümlesini kullanır.

 

2.4                   http://www.netschoolbook.gr/cal4.html” sayfasında[13], Yunan harfleri ile yer alan ve Yunanca olarak başlığı “Yunan Eğitimi: Kronoloji” yazılı Nisan ayına ait günlerin 17.sindeki 3 tarihten ortadaki  “17 Nisan 1964:  Kıbrıs Tümeninin ilk defa gizlice Kıbrıs’a gitmesi” cümlesidir. Bu bilgi halen daha internette, söz konusu sayfada yer almaktadır.

 

2.5                   18 Kasım 2007 tarihli Politis Gazetesinde Makarios Drusiotis imzası ile yayınlanan “1967: Gerçekleşmeyen İstila -Köfünye (Geçitkale) Krizinden 40 Yıl Sonra” başlıklı yazının[14] orta kısımlarında “Ada’da da; 10 bin subay ve erden oluşan bir Yunan tümeni bulunuyordu. Tümen 1964 Haziran ve Ağustos arasında Kıbrıs’ın savunması misyonuyla Kıbrıs’a ‘gizlice’ ulaşmıştı.” cümlesi adadaki Yunan Tümeninin varlığını ortaya koyarken, aynı yazının daha alt kısımlarındaki “Kıbrıs Yunan Tümeni’nde IDEA liderliğinin tamamı yer alıyordu ve bunlar arasında 21 Aralık olaylarının baş aktörlerinin çoğu bulunuyordu.” cümlesi de 21 Aralık 1963’de başlayan olayların kimler tarafından planlı bir şekilde gerçekleştirildiğini de gözler önüne sermektedir.

 

2.6                   Yunanlı bir tarihçi ve araştırmacı Georgios Roussos’un 1975 Atina basımı “Yunan Ulusunun Yakın Tarihi 1826-1974” adlı kitabının 7. Cildinde[15] yer alan “Kıbrıs’a gizlice ordu gönderiliyor” başlıklı bölüm, adadaki Yunan ordusunun varlığını ortaya koymakta.

 

Georgios Roussos’un bulgularına göre “Papandreu, daha önce, (Başkan Johnson’la girdiği çatışmadan önce), bir Türk saldırısı ihtimaline karşı Kıbrıs’ın askeri savunmasını güçlendirmişti. Adaya, gizlice, asker sayısı 2000’e varan Yunan ordusu birlikleri gönderilmişti. Bu güç daha sonra yeni birliklerle güçlendirildi. Öyle ki, 1964 Ağustos’unda yani Johnson-Papandreu çatışmasından iki ay sonra, Kıbrıs’ta, 7,328 asker ve 957 subaydan oluşan bir güç, yani ordu müfrezesi düzeyinde silahlanmış tam teşekkül���� bir tümen vardı. Bu küçük, ancak savaşmaya son derece hazır olan bu ordu, anlaşıldığı üzere Türkleri, o zaman da, daha sonra da, planladıkları işgal teşebbüslerini engelledi – ta ki cunta bu güçleri geri çekip de Türk işgaline müsaade edene kadar.

 

O dönemde neredeyse Yunanistan ile Türkiye arasında savaş patlak verecekti. Kıbrıs hükümeti ve General Grivas, Papandreu’nun tüm itirazlarına rağmen, Türkler için köprübaşı vazifesi gören Köfünye (Ge.itkale) ve Mansura (Mansur) bölgesinde Kıbrıslı Türklere karşı saldırı başlattılar. Saldırı başarısız oldu. Papandreu, Grivas’ın bu hareketine öfkelendi ve şu telegrafı gönderdi: ‘Başka şey anlaşıyoruz ve siz başka şey yapıyorsunuz. Bundan dolayı en derin üzüntülerimi ifade ederim’. Grivas, saldırısına devam etti ve yine başarısız oldu. O zaman da (1964 Ağustos) Türk hava kuvvetleri müdahale etti. Yunan birliklerini vurmaya başladılar. Sonuç felaketti. Kıbrıslı Bakan Yorgacis[16] Atina hükümetine çektiği telgrafla yardım talebinde bulundu; “Yunanistan’ın dinamik müdahalesine ihtiyaç vardır yoksa telafisi mümkün olmayan felaketle sonuçlanacaktır”. Ancak, Papandreu müdahale etmeyi reddetti. Çünkü Yunan askeri güçlerin müdahalesi kaçınılmaz olarak Türkiye ile savaşa neden olacaktı.

 

Kıbrıs’taki çatışmalar BM Güvenlik Konseyi’nin emriyle yatıştı. O zaman da Makarios Sovyetler Birliği’ne yöneldi. Sadece silah istemekle yetinmedi, Rusların askeri desteğini de istedi. Krusçof[17] silah gönderdi ve destek sözü verdi. Ancak daha sonra Türkiye ile müzakerelerde bulundu, görüşlerini kabul etti ve Makarios’u terk etti.”

 

 

3.      Resmi Evraklarda Yer Alan Kıbrıs’taki Yunan Tümeni

 

3.1 Makarios’un mektubu

Makarios’un Yunanistan Başbakanı Yorgo Papandreu’ya gönderdiği 1 Mart 1964 tarihli[18]  mektubun 16. Paragrafında yazılanlar aynen aşağıdaki gibidir.  

Sayısı 5000 olan silahlı ve eğitimli bir kuvvetimiz vardır. Bunun sayısı sürekli olarak artmaktadır. Bu örgütümüzün zayıf yanları bulunduğunu; disiplinsizlik olaylarının var olduğunu ve zararlı girişimler yapıldığını inkar etmiyorum. Ancak bunun sağlam temeller üzerine oturtulması için çabalar harcanmıştır ve diyebilirim ki, bugün memnuniyet verici bir düzeye ulaşmıştır. Bu örgütü kesin bir biçimde denetim altına alabilmek ve disiplini kurabilmek için bir ‘Yardımcı Polis Teşkilatı’ oluşturmaya karar verdik.”

 

 

3.2  General Grivas’ın mektubu

 

19 paragraf olan bu mektubun hemen arkasından General Grivas, kendi el yazısı ile yazdığı aşağıdaki mesajı[19], Yunanistan Dış İşleri Bakanı Garufalyas’a[20] ve Başbakan Yorgo Papandreu’ya göndermiş ve Rum Milli Muhafız Ordusu’nun (RMMO) kurulduğunu müjdelemiştir.

 

General Yorgo Grivas’ın Komutasındaki EMEK (Kıbrıs Karma Özel Kurmay Başkanlığı) doğrudan Yunanistan Milli savunma Bakanlığı’na bağlı bir kuruluştur.

 

Yetkileri: Kıbrıs Milli Muhafız Ordusunun teşkilatlanması, eğitilmesi, silahlandırılması, harp planlarının hazırlanması, Kıbrıs’ta harekâta girişilmesi v.b.

Kıbrıs Askeri Komutanlığı (SDIK) doğrudan EMEK’ten emir alır. Kıbrıs’ın işgali uğraması halinde orada üslenir ve harekâtın komutasını üstlenir. Kıbrıs’la ilgili askeri konularda, Yunanistan Milli Savunma Bakanı, Dışişleri Bakanı ve General Yorgo Grivas’tan oluşan Konsey karar verir.

 

 

3.3 Silahların Gönderilmesi

 

EMEK Komutanı General Grivas, Yunanistan Savunma Bakanı Garufalyas’a gönderdiği Mayıs 1964 tarihli mektubu ile 2956 adet piyade tüfeği, 440 adet Bren tipi makineli tüfek, 372 adet tabanca, 30 adet Vickers tipi makineli tüfek, 51 adet H60 mm Havan, 9 adet Bazuka ve 8 adet de tank savar ister. Ve bu silahlar da Kıbrıs’a 28 Mayıs 1964 günü gönderilir. 

 

Liste tekrarlanır ve bu sefer içine 4 adet torpido bot ve 15-20 adet zırhlı araç ilave edilir. Onlar da hemen gönderilir.

 

 

3.4 Grivas’ın Kaçak Olarak Adaya Girmesi

 

12 Haziran 1964 günü de General Grivas güya kaçak olarak adaya girer ve Rum ile Yunan Birliklerinin başkomutanı olur.

 

 

3.5 Kıbrıs’ta Yunan Tümeni Komutanlığı Oluşturulması

 

Tamamen Yunanistan’ın yönetimi, desteği ve gönderdiği silahlarla kurulan RMMO’ya ilaveten 30 Haziran 1964 tarihinde “Genel Kurmay Başkanlığı, 3206/01 -227 ETNA sayı ve 25 Haziran 1964 tarihli ÇOK GİZLİ emri ile Kıbrıs’ta ELDIK/M (Yunan Alayı M) adında, Üçlü karargah Komutanı Tuğgeneral Perides’in komutası altında bir “TÜMEN KOMUTANLIĞI” oluşturulur ve Kıbrıs’taki tüm Yunan Birlikleri bu Tümen Komutanı’nın emri altına verilir.[21]

 

 

 

 

3.6  Grivas’ın Raporu

 

General Grivas’ın Yunan Hükümetine sunduğu 29 Mart 1966 tarihli Raporun aşağıdaki bölümleri, Yunan Tümeni’nin Kıbrıs’a ayak bastığı 17 Nisan 1964 tarihinden 29 Mart 1966 tarihine kadar olan süre içindeki gelişmeleri gözler önüne sermektedir.[22]

 

a). 1963 olaylarından sonra Kıbrıs konusu yeni bir aşamaya girmişti. 

 

b). Kıbrıs sorununun ulusal bir çözüme, yani KIBRIS’ın YUNANİSTAN’a ilhakına ulaştırılması için, ister denizden gelsin, (Türk çıkarması) isterse içte Kıbrıs’lı Türkler tarafından yapılsın, her türlü silahlı düşmanca tehdide kararlı biçimde karşı koymak kaçınılmazdı.

 

c). Türk isyanının başladığı günden, General Grivas’ Digenis,’ gerek geçici Başbakan Paraskevonulos’a, gerekse onun yerini alan Papandreu’ya, Yunanistan’ın sorumlu biçimde Kıbrıs, meselesini yürütme işini ele alma­sını ve güçlü bir durumdan konuşabilmek için, Kıbrıs’ta ulusal bir ordu oluşturulmasını önermişti.                          

 

1964 Mart ayında General Grivas Digenis, Kıbrıs’ın savunmasına ilişkin görüşlerini içeren bir muhtırayı Başbakan Papandreu’ya sunmuş ve bunun birer suretini de Milli Savunma Bakanı Petros Garufalyas ile Dışişleri Bakanı Kostopulos’a göndermişti.   

 

d). Başpiskopos Makarios’un Atina’ya varışından sonra Büyükelçi  Dimitrios Papas’ın evinde yapılan ve Başpiskopos Makarios, Kostopulos, Garufalyas, Papas, Yorgacis, Spiros Kiprianu[23] ve General Grivas’ın katıldığı toplantıda, Kıbrıs’ın askeri meselesi tartışılmıştı. Bu toplantıda General Digenis görüşlerini ortaya koymuş ve bu görüşler hazır bulunanlarca kabul edilmişti. Buna göre Kıbrıs’ta orduyu teşkilatlandırma görevini üstlenen General Grivas, kendisinin adaya gidişi mümkün olana kadar, Kıbrıs’a temsilci olarak General Karayannis’i gönderecekti. Kıbrıs’­taki askeri ve sivil liderlikler arasındaki ilişkilerde, sivil liderliğin askerin teşkilatlandırılması çalışmalarına karışmaması ilkesi geçerli olacak; siyasî yönüne olumsuz etki yapacak sorunlar ise, sivil ve askeri liderlerin işbirliği ve anlaşması ile çözümlenecekti.

 

e). O zaman Kıbrıs’ta mevcut olan gerçekler ışığında, Yunanistan Hüküme­ti, hiç değilse askeri yönün sorumluluğunu üstlenmiş ve şu girişimlerde bulunmuştu:

 

1.      1964 Ocak ayından itibaren Kıbrıs’a subay ve savaş malzemesi göndermeye başlamış ve o yılın yaz mevsimi yaklaştıkça bunun hızını artırmıştı.

 

2.      Sorunun askeri yönünü inceleyerek destek sağlamak amacıyla, Genel Kurmay Başkanlığında General Grivas Digenis’in komutasında EMEK’i kurmuştur.

 

3.      Kıbrıs Hükümetinin sağlayacağı insan gücü ve para ile, Kıbrıs’a gönderilen subayları ve savaş malzemesini en iyi biçimde değerlendirmek üzere, Milli Muhafız şemsiyesi altında General Karayannis’i Kıbrıs’a göndermiştir. General Karayannis, General Mopulon ile birlikte 20 Nisan’da Kıbrıs’a hareket etmeden önce, Kıbrıs’ın savunması ile ilgili planı hazırlaması konusundaki emirleri General Grivas Digenis’ten almıştır.

 

4.      3 Mavıs, 1964’de General Grivas Digenis, Kıbrıs’ın savunmasına ilişkin bir planı Milli Savunma Bakanı Garufalyas ile Genel Kurmay Başkanlığına vermişti. Bu plan temelde, gerekli silahlarla donatılmış, 12 faal piyade taburu ile 20 Milli Muhafız Ordusu taburuna dayanıyordu.

 

5.      Savunma plânının öngördüğü birlikleri oluşturmak için askere, celp işlerini kolaylaştırmak üzere Kıbrıs’a özel bir seferberlik subayı göndermiştir.

 

6.      Karargâhı ve özellikle Konuta kademesini ve daimi orduyu takviye etmek için General İlias Prokos ile üst rütbeli 15 subayı Kıbrıs’a göndermiştir.

 

7.      O dönemde durum sık sık değiştiği için, General Grivas Digenis’in komutası altındaki EMEK yeniden durum değerlendirmesi yanarak yeni yeni harekât emirleri vermiştir. Bu şekilde toplanan unsurlara dayanılarak Kıbrıs savunma planı hazırlanmış ve onaylanmak üzere Genel Kurmay Başkanlığına sunulmuştur.

 

8.      1964 yazı başında, Millî Muhafız Ordusunun geliştirilmesinin gecikmesi ve zayıflığı nedeniyle durum kritikleşmiş ve Yunanistan Hükümeti ana bünyenin savunmasını zayıflatmak pahasına Kıbrıs’a kendi kendine ye­terli Yunan birlikleri göndermiştir, Bunun yanında, Kıbrıs’ı iç ve dış tehditlere karşı korumaya, ülkenin Kuzey ve Doğu sınırları ile Ege’deki adalardan daha çok öncelik ve önem verilmiştir.

 

9.      Haziran 1964’de General Grivas Digenis Kıbrıs’a gelmiş ve personel, araç ve para bakımından mevcut olanaklar çerçevesinde ve durumun gereğine göre Yunanistan’dan gelen olsun, Adadan toplanmış olsun, bütün silahlı kuvvetleri kullanarak Kıbrıs’ı savunma yüce görevi kendisine verilmiştir.

 

10.  Bu görev verilirken, Yunanistan Milli Savunma Bakanlığının 3 Temmuz 1964 tarihli yazısı ile General Grivas Digenis, Kıbrıs’taki Yunan Kuvvetleri  ile Milli Muhafız Ordusu Birlikleri Başkomutanlığına getirilmiş ve bu görevle orantılı yetkiler verilmiştir. Bu yetkiler o zaman Kıbrıs Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios tarafından kabul
edilmiş ve onaylanmıştı.

 

11.  Daha sonra Kurmay Başkanlığı ve Kıbrıs Yüksek Askeri Savunma Komutanlığı (ASNAK) oluşturulmuş ve bunların başına General Grivas gelmiştir. Kamu hizmetleri ile ASNAK arasında yapılan karşı­lıklı yazışma ve bu isimler altında yayınlanan bildirilerin radyo ve basınca yayınlanmış olduğuna bakılırsa, Kıbrıs Hükümeti bu kuruluşların varlısını da kabul etmiş bulunmaktadır.

 

12.  Kıbrıs’taki kendi kendine yeterli Yunan Kuvvetlerine komuta etmek üzere, bir önce, bir de sonra, iki Tümgeneral gönderilmiş ve bunlara General Grivas Digenis’in komutası altında görev yapacakları bildirilmiştir.

 

13.  Yunanistan Hükümeti, General Grivas Digenis’in, gerek subay, gerek özel eğitilmiş asker, gerekse savaş malzemesi ile ilgili bir dizi istemini yerine getirmiştir. Yunanistan Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlıklarının ülkenin karşılaşmakta olduğu noksanlıklara rağmen, Kıbrıs’ın isteklerine öncelik vermeleri sağlanmıştır.

 

14.  Milli Muhafız Ordusunda görev yapmak üzere Kıbrıs’a, Deniz ve Hava kuvvetleri de dahil, 111 üst rütbeli subay, 350 yüzbaşı ve daha ast rütbede subay ile çeşitli sınıftan 550 asker ve 100 astsubay gönde­rilmiştir. Kendi kendine yeterli olan Yunan birlikleri buna dâhil de­lildir. Bu sayı, Yunanistan silâhlı Kuvvetleri teşkilatının çalışması ve Bütçesi bakımından önemli bir sayıdır.

 

15.  Savaş malzemesi bakımından, bugün Milli Muhafız Ordusunun elinde bulunan bütün malzeme Yunanistan’dan gelmiştir. Bunun dışında sadece Kıbrıs Hükümetinin Rusya’dan aldığı ve karşılığını Kıbrıs Hükümetinin ödediği bir miktar malzeme ve silâh vardır.

 

16.  General Karayannis Milli Muhafız Ordusu komutanlığından ayrıl­dıktan sonra Yunanistan Hükümeti, tüm maaşını da kendisi ödemek şartıyla bu yere General İlias Prokopu’yu atamıştır.

 

17.  Milli Savunma Bakanlığının emri ile, bütün Yunan Hükümetleri, General Grivas Digenis’in Başkomutanlığını yeniden teyit etmiş ve Milli Muhafız Ordusunun da komutanı olduğunu açıklığa kavuşturmuştur.

 

18.  Milli Muhafız Ordusu Komuta kademesinde bir düzen kurmak için Yunanistan Hükümeti General Grivas Digenis’i faal göreve çağırmış ve Yunanistan’dan gelmiş olsun, Milli Muhafız olsun, Kıbrıs’taki bütün Silahlı Kuvvetlerin Komutanlığına getirmiştir.

 

19.  Kıbrıs’lı Türklerin silahlı tahriklerine karşı tutumunu belirlemiş; Milli Muhafız Ordusunun her türlü silahlı harekatını kendi onayına bağlamış ve ASNAK komutanını, vaktinde Genel Kurmay Başkanlığına ve Milli Savunma Bakanlığına bilgi vermeye zorunlu kılmıştır. Kıbrıs’ta eğitilmekte olan piyadelerin dışındaki Kıbrıs’lı Rumların,
Yunanistan’daki Silâhlı Kuvvetler Okullarında ve birliklerinde eğitmek görevini üstlenmiştir.

 

20.       Milli Muhafız Ordusunun ve Kıbrıs İhtiyat Kuvvetlerinin sorunlarını yerinde incelemek ve planları koordine etmek için Kara Kuvvet­leri Komutan Yardımcılarını ve Kara, Deniz ve Haya Kuvvetlerinden üst rütbeli subaylardan oluşan grupları birçok kez Kıbrıs’a göndermiştir.

 

Milli Savunma Bakanını Kıbrıs’a göndermiştir. Bu münasebetle Bakan, burada tamamen modern ve güvenilir bir ordu yaratılmış olmasıyla meydana getirilmiş olan “mucizeyi” tespit etmek olanağı bulmuştur.

 

 

4.      KKTC Cumhurbaşkanlığı Arşivlerindeki Yunan Tümeni İle İlgili Bilgiler

 

KKTC Cumhurbaşkanlığında bulunan dosyalardaki yazışmalar içinde ve Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf R. Denktaş’ın[24] yayınladığı “Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler” adlı kitapta Yunan Tümeni’nin adaya intikali ile ilgili bilgiler bulunmaktadır.

Bunlardan bazıları aşağıdaki gibidir.

·       30 Ocak 1964: Yunanistan sistemli bir şekilde silah yığmaya başladı.[25]

·       3 Şubat 1964: Lefkoşa’daki Ermeni Kilisesi silah deposu haline getirildi.[26]

·       15 Şubat 1964: Ada’ya bol miktarda silah ve cephane ithal edilmekte. Yunanistan’dan gizlice asker çıkarılmaktadır.[27]

·       15 Şubat 1964: Mağusa limanına demirleyen Dimitrios isimli Yunan gemisinden .ıkarılan sandıklardan birisi yere düşüp parçalanır ve silahlar ortaya saçılır. Kayıtlarda ise sandıklarda MAHİ Gazetesi için getirilen matbaa malzemesi olduğu yazılıdır.[28]

·       16 Şubat 1964: Limasol’da gemi boşaltma olayının hakikatini sabahtan beri öğrenmeye çalışıyoruz.[29]

·       16 şubat 1964: Duncan Sandys, İngiliz hükümetinin elinde Ada’ya getirilen silahlarla ilgili olarak bilgi bulunduğunu açıklar ve Makarios’a bir mesaj göndererek adaya silah getirilmesini protesto eder.[30]

·       18 Şubat 1964: Kıbrıs’ silah ithal edildiği, Rum sözcüsü tarafından kabul edilmiş. açıklaması şöyle: “Emniyeti temin için silah ithal ediyoruz”.[31]

·       19 Şubat 1964: Mısır’dan silah ithal edilmesine devam ediliyor.[32]

·       24 Şubat 1964: Mısır’dan gelen ve Limasol limanına demirleyen “Kamusin” adlı Rus gemisinden 600 kasa silah ve cephane adaya çıkarılır.[33]

·       26 Şubat 1964: Bir Yunan şilebi Mağusa limanına silah ve teçhizat getirdi.[34]

·       30 Mart 1964: magosa limanına demirleyen gemilerden adaya silah çıkarıldı.[35]

·       3 Nisan 1964: Grivas’ın adaya geldiği haberleri Kıbrıs Türkleri’nin moralini yine bozuyor.[36]

·       17 Nisan 1964: "Kıbrıs Tümeni"ne bağlı ilk askerler gizlice Kıbrıs’a geliyor.[37]

·       24 Nisan 1964: Rum Ordusunun başına Yunanlı General Yeoryios Karayannis Getirildi.[38]

·       26 Nisan 1964: St. Hilarion’a karşı Yunan askerlerinin de katıldığı saldırılar devam etmektedir.[39]

·       11 Mayıs 1964: Magosa’ya zorla giren 4 Yunan subayının açtığı ateş sonucu bir Türk kadını öldü, çıkan çatışmada 4 Rum’dan 3’ü öldürüldü biri de yaralandı.[40]

·       22 Mayıs 1964: Rum temsilciler Meclisi mecburi askerlik Kanununu geçirmiştir.[41]

·       1 Haziran 1964: RMMO kurulmuş ve ilk celb askere alınmıştır.

·       15 Haziran 1964: BM Genel sekreterinin 15 Haziran 1964 tarihli raporunun 21. Paragrafı: Türklerin ada dahilinde silah imal edecek durumları yoktur; çok ilkel av tüfekleri ve su borusundan yapılmış bombalar yapıyorlar; ancak Rumlar zırhlı araçlar imal ve ithal etmektedirler. Limasol limanına gelen büyük kasalar Trodos dağlarına götürülmektedir ve Rum otoriteleri dıştan ağır silahlar, cephane, uçak ve araç alacaklarını teyit etmişlerdir.[42]

·       2 Temmuz 1964: BM askeri çevrelerinin yaptıkları açıklamada son bir ay içerisinde yaklaşık 3000 kişinin etrafı kapalı otobüsler içerisinde Limasol Limanından alınıp Trodos bölgesine götürüldükleri bildirildi. Yunanistan’dan gelen bu 3000 kişinin bir bölümü Pitsilya bölgesinde Kıbrıs’lı Rumları eğitirken bir bölümü de yeni saldırılarda bulunmak üzere iç bölgelere gidiyor.[43]

·       3 Temmuz 1964: Kanada Dışişleri Bakanı Paul Martin, Yunanistan’ın 4 Mart Güvenlik Konseyi’nin kararına aykırı olarak Kıbrıs’a asker ve silah gönderdiğini açıklar.[44]

·       18 Temmuz 1964: ABD Dışişleri yetkilileri Kıbrıs’ta 7000 Yunan askerinin bulunduğunu açıkladılar.[45]

·       21 Temmuz 1964: Limasol limanına demirleyen bir gemiden 800 Yunan askeri daha adaya çıktı.[46]

·       23 Temmuz 1964: Yunanlılar adaya 7000 kişi çıkarttı: top, silah yığdı; uçak verdi.[47]

·       27 Temmuz 1964: Hergün gece kararmadan evvel Limasol limanının büyük demir kapıları sıkı sıkıya kapatılırdı. Türk liman işçileri evlerine gönderilirdi. BM gözetlemecilerine mani olunurdu. Birkaç saat sonra da kapılar açılır ve üstü örtülü ve yayları aşağı çökmüş kamyonlar, limandan çıkıp Trodos dağlarına doğru yol alırdı.[48]

·       2 Ağustos 1964: Rum kuvvetleri, Yunanistan’dan gelen kuvvetler ağır top, zırhlı araç ve tanklarla takviye edilmiştir.[49]

·       Ağustos 1964: Papandreu, daha önce, (Başkan Johnson’la girdiği çatışmadan önce), bir Türk taarruzu ihtimaline karşı Kıbrıs’ın askeri savunmasını güçlendirmişti. Adaya, gizlice, asker sayısı 2000’ varan Yunan ordusu birlikleri gönderilmişti. Bu güç daha sonra yeni birliklerle güçlendirildi. Öyle ki, 1964 Ağustos’unda yani Johnson-Papandreu çatışmasından iki ay sonra, Kıbrıs’ta, 7.328 asker ve 957 subaydan oluşan bir güç, yani ordu müfrezesi (army corps) düzeyinde silahlanmış tam teşekkülü bir tümen vardı.[50]

·       Ağustos 1964: “1963 Aralık ve 1964 olaylarıyla birlikte Kıbrıslı Türkler, devlete karşı ayaklanmaları çerçevesinde, yasal orduyu terk ettiler. Buna paralel olarak ve Türkiye’nin tehditleri nedeniyle, askeri önlem almak amacıyla Kıbrıs’a Yunan Tümeni getirildi ve Tümenin adadan uzaklaştırıldığı 1967 sonuna kadar faaliyette kalan Kıbrıs Yüksek Savunma Askeri Komutası, ASDAK kuruldu. Eş zamanda (1963) Kıbrıs Özel Karışık (mixed) Kurmaylığı EMEK kuruldu ki bu 1964’te Muhafız Ordusu Genel Kurmaylığı GEEF olarak isim değiştirdi. 1964 Haziran’ında Kıbrıs Meclisi “Milli Muhafız Ordusu”na ilişkin 20 no.lu yasayı onayladı ve bununla beraber düzenli ordunun kurulması işlemleri başladı. Askeri hizmet 18 ay olarak belirlendi. MMO’na Yunanistan’dan Subaylar getirildi bunlar da personelin eğitiminde yardımcı oldular.” [51]

·       14 Ağustos 1964: B.M. Kuvvetleri adada sulhu temin edemeyeceklerini yeniden açıkladılar.[52]

·       24 Ağustos 1964: Makarios adaya silah ve Yunan askeri getirmeğe devam ediyor. [53]

·       28 Ağustos 1964: Limasol limanı’na, Mısır’dan silah ve cephane getirildi.[54]

·       31 Ağustos 1964: Limasol limanı’na demirleyen gemilerden 180 kamyon silah ve cephanenin adaya sokulduğu bildiriliyor.[55]

·       11 Eylül 1964: Limasol limanı’na dün demirleyen “Ermit” isimli Yunan gemisinden uçak aksamı ve telsizler çıkarılmış.[56]

·       16 Eylül 1964: Limasol limanı’na gelen bir Yunan gemisinden 10 kamyon dolusu sandık indirildi. Sandıklar akşam karanlığında silahlı Rumlar tarafından Trodos istikametine taşındı.[57]

·       19 Eylül 1964: Limasol limanı’na demirleyen “Dimitrios” gemisinden kamyon dolusu silah ve mühimmat indirilmektedir.[58]

·       1 Ekim 1964: Bu günkü Akşam gazetesinde “Laveks” ve “Taşkent” isimli iki Rus şilebinin askeri malzeme yüklü olarak Boğazlardan geçip, Kıbrıs’a doğru yol aldığı haber veriliyor.[59]

·       1 Ekim 1964: Limasol limanı’na demirleyen Yunan bandıralı “Andreus”  gemisinden, 15 cip, 6 zırhlı araç ve 200’e yakın asker çıkmıştır.[60]

·       2 Ekim 1964: Mağusa limanı’na uğrayan “Salva” adlı Mısır bandıralı gemiden 165 sandık askeri malzeme adaya çıkarıldı.[61]

·       31 Ekim 1964: Sovyetler Birliği’nin, Rumlara verdiği 4 torpido bot Kıbrıs’a vasıl olmuş.[62]

·       15 Kasım 1964: Saat 01:30’da Limasol Limanı’na gelen Yunan gemisi “Aretus”dan silah ve cephane boşaltılmıştır.[63]

·       28 Kasım 1964: Limasol Limanı’na uğrayan bir Yunan gemisi 200 adet kasa içindeki silah ve cephaneyi karaya çıkardı.[64]

·       29 Kasım 1964: Yunan Savunma Bakanı Garufalyas’ın son demeci gazetelerde yer alıyor: Kıbrıs’taki Yunan Birliğinden subay ve erlerin geri çağrılması söz konusu değildir.[65]

·       26 Aralık 1964: (Nikos) Samson, Yunan Alayı’nın bütün gücü ile Rumlara yardım ettiği gerçeğini itiraf etmekte, isimler vermektedir.[66]

 

 

5.      Sonuç

Bu bildirinin içeriğinde görüldüğü gibi, Yunanistan Kıbrıs adasını 17 Nisan 1964 tarihinde yasal olmayan yollardan askerlerini ve gerekli silahlar ile teçhizatı göndererek işgal etmiş ve bu işgal de, 15 Kasım 1967 yılında gerçekleştirdikleri Geçitkale (Köfünye) ve Boğaziçi (Aytotoro – Ayios Theodoros) saldırıları sonrasında Türkiye Cumhuriyeti’nin verdiği çok ağır nota ile kısmen sona ermiş ve Yunan Tümeni adayı terk etmek zorunda kalmıştır.

 

Yunan Tümeninin adayı terk etmesi ile ilgili olarak BM Genel Sekreterinin 22 Kasım 1967, 24 Kasım 1967 ve 3 Aralık 1967 tarihli S/8248/Adds.3, 5 ve 6 sayılı başvurusu üzerine Yunanistan ve Türkiye bir anlaşmaya varmışlar ve Yunan Tümeni adayı 8 Aralık 1967 ile 16 Ocak 1968 tarihleri arasında BM gözetiminde silahları ile birlikte terk etmiştir.

 

BM Genel Sekreteri U Thant, bunu Güvenlik Konseyine sunduğu 3 Ocak 1968 tarih ve S/8322 sayılı Kıbrıs Raporunun 25 Paragrafında belirtmiş ve Rapora Ek 18 olarak  “Withdrawal of Greek Mainland Troops From Cyprus” başlığı ile ilave etmiştir.[67]

 

Kıbrıs adasının gerçek olarak barışa ve huzura kavuştuğu 1974 Barış Harekatından sonra ilk kez 12 Şubat 1977’de KTFD Başkanı Rauf R. Denktaş işe Rum Yönetimi lideri Başpiskopos Makarios arasında başlayan müzakerelerde, zaman içinde Rum tarafının iddiaları Kıbrıs konusunun “Bir istila ve işgal sorunu” olduğuna getirilmiş ve Türkiye Cumhuriyeti adayı işgal etmekle suçlanmaya başlanmıştır.

 

 

Nedense Türk tarafı bu suçlamalara, adanın Yunanistan tarafından ilk kez 1964 yılında işgal edildiği, bu işgalin fiilen 1968 yılının başına kadar sürdüğü, Yunan Tümeninin BM Güvenlik Konseyi kararı uyarınca adadan çekilmesine rağmen 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti anayasasına aykırı olarak binlerce Yunan subayı ve paralı askerlerinin halen daha adada bulunduğu iddiası ile yanıt vermemektedir.

 

Bu bilgilerin kronolojik olarak düzenlenip BM Güvenlik Konseyi daimi ve geçici üye ülkelerinin temsilcileri ile Avrupa Parlamentosu Milletvekillerine ve AB Komisyonu üyelerine gönderilmesi, Kıbrıs sorununun çözümü sürecinde Türk tarafının tezlerini ve haklılığını açık ve net bir şekilde ortaya koyacaktır.

 

 

References



[1] http://www.army.gov.cy/eldyk/enhmerotiko.pdf

[2] Appendix 18, Withdrawal of Greek Mainland Troops From Cyprus, Paragraph 25 of the U.N. Secretary-

  General's Report S/8322 of 3 January 1968 to the U.N. Security Council

[3] Prof. Dr. Hakkı Atun (1916-2009), Kıbrıslı Türk Veteriner Hekim, Van 100. Yıl Üniversitesi Kurucu Rektörü.

[4] Georgios Grivas (1897-1974), EOKA Lideri Kıbrıslı Rum. Kod adı “aka Digenis”. 15 Mayıs 1919 tarihinde Anadolu’ya çıkan Yunan ordusunda yardımcı Teğmen olarak görev aldı. 1955 yılında EOKA’yı, 1970 yılında da EOKA B’yi kurdu. Kıbrıs adasının Yunanistan’a ilhakı için çalıştı. Birçok masum Kıbrıslı Türk’ün öldürülmesinden sorumlu kişidir.

[5] KKTC Milli Arşivi, Girne

[6] Türk Ajan Kıbrıs (TAK), 21 aralık 1973 tarihinde kurulan Kıbrıslı Türklerin Resmi Haber Ajansı. İngilizce adı Turkish News Agency. Site adresi http://kktc.gov.nc.tr/tak/

[7] Kıbrıs (Rum Cumhuriyeti) Devlet arşivi. 1972 yılında yapılan yasa ile 1978’de Lefkoşa’nın Rum kesiminde kurulmuştur. İngilizce adı Cyprus State Archives. Site adresi http://www.mjpo.gov.cy/mjpo/mjpo.nsf/dmlstate_en/dmlstate_en?OpenDocument

[8] Politis Gazetesi, 18 Kasım 2007, sayı 3011, Kıbrıs’ta yayınlanan günlük gazete.

[9] Alithia Gazetesi, 26 Kasım 2007, sayı 3999. Kıbrıs’ta DISY siyasi partisi tarafından yayınlanan günlük siyasi gazete.

[10] Asıl adı Mihail Muskos’dur (1913-1977). 1950 yılında Rum Ortodoks Kilisesi tarafından Başpiskopos olarak seçildi. Kıbrıs Cumhuriyetinin ilk Cumhurbaşkanıdır. EOKA’nın kurulması,  Kıbrıslı Türklerin imha edilmesi için hazırlanmış olan Akritas Planının uygulamaya konması ve Kıbrıslı Türklerin soykırıma uğratılması talimatlarını veren kişidir.

[11] Georgios Papandreu (1888-1968). “Yaşlı Tilki” lakaplı dönemin Yunanistan Başbakanı.

[12] To Vima gazetesi 7 Şubat 1999, Yunanistan’da yayınlanan ve PASOK adlı siyasi partinin yayın organı olan, orta sol görüşlü günlük siyasi gazete.

[13] Yunan Tarihi Kronolojisi, http://www.netschoolbook.gr/cal4.html  sayfası

[14] Politis Gazetesi, 18 Kasım 2007

[15] George Roussos, Yunan Ulusunun Yakın tarihi 1826-1974, Atina, Yunanistan, 1975

[16] İçişleri Bakanı Polikarpos Yorgadjis (A. Atun)

[17] Nikita Sergeyevich Khrushchev (15 Nisan, 1894 –11 Eylül 1971). Dönemin Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) Devlet Başkanı.

[18] Makarios’un Yunanistan Başbakanı Yorgo Papandreu’ya gönderdiği 1 Mart 1964 tarihli mektup.

[19] General Grivas’ın mektupları, Mayıs 1964

[20] Petros Garoufalias (1900- ?). Dönemin Yunanistan Savunma Bakanı ve Monarşik idarenin sadık destekleyicisi. Kıbrıs’a Yunan Tümeninin gönderilmesini organize eden ve destekleyen Yunanlı politikacı.

[21] Genel Kurmay Başkanlığı, 3206/01 -227 ETNA sayı ve 25 Haziran 1964 tarihli ÇOK GİZLİ emri

[22] General Grivas’ın Yunan Hükümetine sunduğu 29 Mart 1966 tarihli Rapor, Bölüm A, madde 3.a, b, c, d, e (e.1’den e.20’ye)

[23] Spiros Achilleos Kyprianou (1932-2002). EOKA’nın kurucularından ve Makarios’un 1960 kabinesinin Dışişleri bakanı. Makarios’un ölümünden sonra Kıbrıs Rum Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

[24] Rauf R. Denktaş (1924 - ) Kıbrıslı Türk Lider. 1950 yılından itibaren Kıbrıslı Türklerin Kıbrıs adasında özgürce yaşayabilmesi için mücadele vermiş Kıbrıslı Türk. Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (28.12.1967), Kıbrıs Türk Yönetimi (21.04.1971), Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi (1.10.1974), Kıbrıs Türk Federe Devleti (13.02.1975) ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (15.11.1983) Kurucusu.

[25] Rauf R. Denktaş, Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1. Cilt 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler, Bayrak Matbaası, İstanbul, 1996, S. 82

[26] A.g.e., S. 90

[27] A.g.e., S. 109

[28] A.g.e., S. 109

[29] A.g.e., S. 113

[30] A.g.e., S. 114

[31] A.g.e., S. 116

[32] A.g.e., S. 119

[33] A.g.e., S. 126

[34] A.g.e., S. 131

[35] A.g.e., S. 236

[36] A.g.e., S. 243

[37] Mahkeme tutanakları, http://209.85.135.104/search?q=cache:N4yTy9q_3MIJ:www.mahkemeler.net

 /mahkeme-web-t/Kararlar/Yargitay/HUKUK/kno/1972/9-72.doc+17+Nisan+1964&hl=tr&ct=clnk&cd=1&gl=tr

[38] Rauf R. Denktaş, Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1. Cilt 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler, Bayrak Matbaası, İstanbul, 1996, S. 277

[39] A.g.e., S. 281

[40] A.g.e., S. 296

[41] A.g.e., S. 309 (RMMO’nun kuruluş yasası: Ata ATUN)

[42] BM Genel sekreterinin 15 Haziran 1964 tarihli raporunun 21. Paragrafı

[43] Rauf R. Denktaş, Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1. Cilt 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler, Bayrak Matbaası, İstanbul, 1996, S. 388

[44] A.g.e., S. 388

[45] A.g.e., S. 406

[46] A.g.e., S. 409

[47] A.g.e., S. 416

[48] Newsweek, 27 Temmuz 1964

[49] Rauf R. Denktaş, Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1. Cilt 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler, Bayrak Matbaası, İstanbul, 1996, S. 440 (Erenköy saldırısına hazırlanan Rum ve Yunan Birlikleri. Ata ATUN)

[50] Georgios Roussos, Yunan Ulusunun Yakın tarihi 1826-1974, Cilt 7, Atina 1975

[51] Yunan Tümeni, http://www.army.gov.cy/eldyk/enhmerotiko.pdf

[52] Rauf R. Denktaş, Rauf Denktaş’ın Hatıraları, 1. Cilt 1964, Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler, Bayrak Matbaası, İstanbul, 1996, S. 456

[53] A.g.e., S. 477

[54] A.g.e., S. 480

[55] A.g.e., S. 484

[56] A.g.e., S. 511

[57] A.g.e., S. 524

[58] A.g.e., S. 528

[59] A.g.e., S. 536

[60] A.g.e., S. 537

[61] A.g.e., S. 539

[62] A.g.e., S. 587

[63] A.g.e., S. 608

[64] A.g.e., S. 634

[65] A.g.e., S. 635

[66] Mahi gazetesi, 25-26 aralık 1964

[67] BM Genel Sekreteri U Thant’ın, Güvenlik Konseyine sunduğu 3 Ocak 1968 tarih ve S/8322 sayılı Kıbrıs Raporu, 25. Paragraf ve Ek 18 (Appendix 18 of Paragraph 25 of the U.N. Secretary-General's Report S/8322 of 3 January 1968 to the U.N. Security Council.)